Η Μονή Σινά και η μοναδική συλλογή εικόνων της

2021-10-19

Στο χώρο της Βάτου, εκεί όπου ο Μωυσής άκουσε τη φωνή του Κυρίου και πλησίασε τη βάτο που φλεγόταν αλλά δεν καιγόταν, κτίστηκε η Μονή Σινά. Το Σινά αποτέλεσε από τις απαρχές της εξάπλωσης του χριστιανισμού κατεξοχήν locus sanctus, τόπο θεοφάνειας. Παρά την απομακρυσμένη γεωγραφική του θέση και τις δυσκολίες πρόσβασης, ήδη από τον 4ο αι., έχουν σωθεί έως τις μέρες μας μαρτυρίες προσκυνητών που πήγαιναν να επισκεφθούν τον ιερό χώρο. Προς τιμήν της Παναγίας, ύστερα από τον θάνατο της αυτοκράτειρας Θεοδώρας, ανεγέρθηκε από τον Ιουστινιανό το 548-565 το μεγαλοπρεπές οχυρό μοναστηριακό συγκρότημα που διατηρείται μέχρι σήμερα.

Μονή Σινά, 1898-1946/Sinai, The Holy Monastery of Saint Catherine
Μονή Σινά, 1898-1946/Sinai, The Holy Monastery of Saint Catherine

Τον 7ο αι. η περιοχή όπου βρισκόταν η Μονή της Θεοτόκου της Βάτου κατακτήθηκε από τους Άραβες. Ωστόσο, παρά τις όποιες δυσκολίες, οι μουσουλμάνοι σεβάστηκαν τη Μονή. Η Μονή Σινά διαθέτει μια μοναδική συλλογή εικόνων, ένδειξη της αδιάκοπης παρουσίας των μοναχών. 

Εικόνα με τον Χριστό Παντοκράτορα, 6ος αι., Μονή Σινά / Icon with Christ Pantocrator, 6th century, The Holy Monastery of Saint Catherine
Εικόνα με τον Χριστό Παντοκράτορα, 6ος αι., Μονή Σινά / Icon with Christ Pantocrator, 6th century, The Holy Monastery of Saint Catherine

Ιδιαίτερα στενές ήταν οι σχέσεις της Μονής με τους βεδουίνους του Σινά, οι οποίοι την περιέβαλλαν με μεγάλο σεβασμό ενώ παράλληλα, οι μοναχοί ενίσχυαν αυτούς τους δεσμούς με αγαθοεργίες. Στις αρχές του 11ου αι., οικοδομήθηκε εντός των τειχών της Μονής το τζαμί που σώζεται έως σήμερα. Σύμφωνα με την παράδοση, η ανέγερση του εν λόγω κτίσματος αποδίδεται στην επιτυχή προσπάθεια των μοναχών να σώσουν τη Μονή από τον χαλίφη Αλ Χακίμ που είχε αποφασίσει την καταστροφή των χριστιανικών ναών της περιοχής.

Εικόνα με την Ουρανοδρόμο Κλίμακα του αγίου Ιωάννη της Κλίμακος, τέλη 12ου αι, Μονή Σινά / Icon with the Heavenly Ladder of Saint John Climax, late 12th century, The Holy Monastery of Saint Catherine
Εικόνα με την Ουρανοδρόμο Κλίμακα του αγίου Ιωάννη της Κλίμακος, τέλη 12ου αι, Μονή Σινά / Icon with the Heavenly Ladder of Saint John Climax, late 12th century, The Holy Monastery of Saint Catherine

Από τον 12ο έως τον 15ο αιώνα, η ιστορία της Μονής σημαδεύεται από τις σταυροφορίες και την εγκατάσταση χριστιανών της Δύσης στην περιοχή. Τον 12ο αιώνα, η Μονή βρέθηκε στο επίκεντρο των πολεμικών επιχειρήσεων ανάμεσα στο σταυροφορικό βασίλειο της Ιερουσαλήμ και τη Φατιμιδική Αίγυπτο. Ωστόσο, στο β' μισό του 12ου αιώνα η κατάσταση άλλαξε καθώς σταδιακά ισχυροποιήθηκε η παρουσία των Φράγκων στην περιοχή και αποδυναμώθηκαν οι Φατιμίδες. 

Εικόνα με τον Άγιο Νικόλαο και προτομές αγίων, τέλη 10ου - αρχές 11ου αι., Μονή Σινά / Icon of Saint Nicholas with Busts of Saints, late 10th - early 11th century, The Holy Monastery of Saint Catherine
Εικόνα με τον Άγιο Νικόλαο και προτομές αγίων, τέλη 10ου - αρχές 11ου αι., Μονή Σινά / Icon of Saint Nicholas with Busts of Saints, late 10th - early 11th century, The Holy Monastery of Saint Catherine

Για τους προσκυνητές ισχυρός πόλος έλξης αναδείχθηκε και το λείψανο της αγίας Αικατερίνης, το οποίο βρισκόταν στο Σινά και μεταφέρθηκε από τους μοναχούς μέσα στο καθολικό. Η σύνδεση της Αλεξανδρινής αγίας Αικατερίνης με την περιοχή του Σινά τεκμηριώνεται από το βίο της, σύμφωνα με τον οποίο, μετά τον αποκεφαλισμό της από τον Μαξέντιο, άγγελοι μετέφεραν το σώμα της στο Σινά. Από το 13ον αι. και ύστερα, αυξήθηκε η ροή των δυτικών προσκυνητών που έφταναν στο Σινά και πλήθυναν οι σωζόμενες μαρτυρίες τους που αναφέρονται στη Μονή και το λείψανο της αγίας Αικατερίνης. Μάλιστα, ο σεβασμός τους προς την αγία ήταν τέτοιος ώστε σταδιακά άρχισαν να αναφέρουν την ίδια τη Μονή ως Αγία Αικατερίνη.     

Όσον αφορά στις εικόνες της Μονής, αυτές έγιναν γνωστές για πρώτη φορά με τη δημοσίευση ενός μεγάλου μέρους τους από τον Γεώργιο και τη Μαρία Σωτηρίου το 1956-1958. Μερικά χρόνια αργότερα, ο Kurt Weitzmann εισάγει τον όρο "σταυροφορικές εικόνες", δηλώνοντας έτσι τις εικόνες που έχουν γίνει σε σταυροφορικό έδαφος, από σταυροφόρο καλλιτέχνη, για σταυροφόρο παραγγελιοδότη. Σύμφωνα με τις φιλολογικές πηγές, η χρήση της εικόνας, μπορεί να τεκμηριωθεί από τον 4ο αι., αλλά τα παλαιότερα δείγματα που διατηρούνται χρονολογούνται τον 6ο αι. και εντοπίζονται στο Κίεβο, στη Ρώμη και φυσικά, στο Σινά. Στο εν λόγω άρθρο παρουσιάζεται ένας μικρός αριθμός σταυροφορικών εικόνων της Μονής της Αγίας Αικατερίνης. Τα έργα αυτά παρουσιάστηκαν και στη μοναδική έκθεση του Μουσείου Μπενάκη "Προσκύνημα στο Σινά. Θησαυροί από την Ιερά Μονή της Αγίας Αικατερίνης", η οποία έλαβε χώρα το διάστημα 20 Ιουλίου - 26 Σεπτεμβρίου 2004. 


Σοφία Καρούνη

Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος

Υπ. Διδάκτωρ Μουσειολογίας

Πηγές:

Δρανδάκη, Α., 2004. "Η Μονή Σινά από τον 12ο έως τον 15ο αιώνα". Στο: Δρανδάκη, Α., (επιμ.), Προσκύνημα στο Σινά. Θησαυροί από την Ιερά Μονή της Αγίας Αικατερίνης, (κατάλογος έκθεσης),  Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα, σελ. 27-45

Παπαμαστοράκης, Τ., 2004. "Οι "σταυροφορικές" εικόνες της έκθεσης". Στο: Δρανδάκη, Α., (επιμ.), Προσκύνημα στο Σινά. Θησαυροί από την Ιερά Μονή της Αγίας Αικατερίνης, (κατάλογος έκθεσης), Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα, σελ. 47-63

Πανσελήνου, Ν., 1999. Βυζαντινή Ζωγραφική. Η βυζαντινή κοινωνία και οι εικόνες της, Καστανιώτη, Αθήνα