Αφηγηματικές ιστορίες γέννας του περασμένου αιώνα… “Με τα λόγια της Μαρούσας”, Ίος

2020-07-05

Η Αγία Ειρήνη στο Λιμάνι της Ίου (φωτ. Εύα Καρανάσιου)
Η Αγία Ειρήνη στο Λιμάνι της Ίου (φωτ. Εύα Καρανάσιου)

Γράφει η Δήμητρα Φραγκούλη [1]

Στη μνήμη της Μαρούσας, της πρακτικής "μαμής" της Ίου... το αφηγηματικό κείμενο λόγια δικά της λέξη προς λέξη, σε κουβέντες μας από το 1997 έως το 2002, στην πρώτη μου επιτόπια έρευνα στην Ίο.

...«Έχω πιάσει πολλά παιδιά. Συνολικά εκατόν είκοσι πέντε. Και πρόωρα. Το 1938 έπιασα παιδί στο βουνό, χωρίς να ξέρω... Το 'δεσα, το γύρισα, το ξανάδεσα, εκείνο ήτανε. Ένα χειμώνα έπιασα δεκαεφτά παιδιά. Έχω πιάσει τέσσερις φορές από δίδυμα, έχω γυναίκα πέντε φορές ξεγεννήσει. Έπαιρνα το κοιλοσκόπιο που άκουγα τα παιδιά, ένα ψαλίδι, τα σύνεργά μου και πήγαινα.

Από δεκάξι δεκαοχτώ χρονών είχα μέσα μου αυτό το μαράζι... Είχα βγάλει το δημοτικό. Λέω τι να κάνω για να μάθω, δεν είχαμε γιατρό εδώ. Δεν χάνω καιρό, κόβω ένα κομμάτι πανί, έτσι αφράτο, το κάνω τόπι, και κατεβαίνω στην παραλία, είχε βούρλα με μύτη σκληρή που αγκυλώνουν. Παίρνω ένα ψαλίδι και γέμισα την ποδιά μου. Και έρχομαι στο σπίτι και έβαζα στον αφρό του τοπιού, σαν να είχα τη σύριγγα. Μετά το γύρισα στα έτσι, πλάγια. Την πρώτη ένεση που έκανα την έκανα υποδόρια στο πόδι το δικό μου. Εκείνο ήτανε! 

Εγώ μόνη μου ό,τι έμαθα, πήγαινα βοηθούσα το γιατρό, είχα το σκοπό μου, ήθελα να μάθω. Ήμουνα καθαρίστρια στο ιατρείο, χωρίς μισθό. Έκατσα εκεί 22 χρόνια, εθελόντρια. Πάντα συνεργαζόμουν με όλους τους γιατρούς που ήρθανε στο νησί. Το 1963 ήρθε ο πρώτος γιατρός στο νησί. Το νησί για πολύ καιρό έμενε και χωρίς γιατρό και χωρίς φάρμακα.

Το ιστορικό, το τι αρρώστια έχει ο καθένας εδώ, το γνωρίζω. Και ακόμα όποιος αρρωστήσει έρχεται σε μένα. Μου λέει Μαρούσα τι να κάνω; Πολλές φορές δεν παίρνω χρήματα αλλά οι κάτοικοι κάτι δίνουν, και αν είχα παιδιά θα ήθελα να κάνω το γιο μου γιατρό και το κορίτσι μου μαία. Γιατί εγώ παντρεύτηκα αλλά παιδιά δεν έκαμα, και έμεινα ορφανή από τεσσάρων χρονών, τη μάνα μου την ξέρω μόνο από τη φωτογραφία...

Έχω ξεγεννήσει μια γυναίκα δυο φορές και έπιασα δυο κορίτσια, και είχε και άλλα, και με φωνάξανε, πήγα την ξεγέννησα, πήγα το βράδυ να τήνε πλύνω να τήνε καθαρίσω και ήρθε ο άντρας της από την εξοχή. Λέω καλορίζικη η κόρη σου. Μου λέει, με γελάς. Και καλά μου έκανε αγόρι και του 'λεγα εγώ κορίτσι. Βρε αμάν χριστιανέ μου! Μου λέει, ξετύλιξέ το! Και με έβαλε και ξετύλιξα το παιδί να πειστεί ότι όντως έκανε κορίτσι! Ήθελε αγόρι.

Ένας άλλος και αυτός δεν έκανε αγόρι και τα δυο κορίτσια που έκανε πιο μπροστά εθύμωνε και δεκαπέντε μέρες δεν πήγαινε στο σπίτι του...

Έχω πιάσει εγώ παιδί με παραπροσωπίδι, έχω πιάσει δυο-τρία παιδιά μ' αυτό, έτσι το λέμε εδώ, τώρα η επιστήμη πως το λέει δεν ξέρω. Ξεγέννησα μια κοπέλα...με φωνάξανε και την άκουσα και του λέω του άντρα της τρεις με τέσσερις του Μάη πρέπει να γεννήσει. Στις τέσσερις του Μάη μου στέλνει η μαμά της ένα κορίτσι και μου λέει θεία για πήγαινε απάνω, αυτή η καλόμυαλη τηνέ βλέπω και γυρίζει γύρω γύρω στο τραπέζι, άρα κοιλοπονάει. Φεύγω, πηγαίνω επάνω, της λέω τι κάνεις; Να θεία μου, πονάει η κοιλιά μου εμπρός και πίσω. Της λέω, ώρες περνούν, θα συνεχίσουνε οι πόνοι σου και θα γεννήσεις. Πράγματι, με τη δύναμη του Θεού γέννησε, και το παιδάκι είχε μια μεμβράνη στο πρόσωπο, το πήρα, το έπλυνα και τους λέω αυτό είχε στο πρόσωπό του το παιδί, θα το πάρετε και θα το κάνετε ό,τι θέλετε. Αν ήταν άλλη θα σας το έκλεβε αυτό, αλλά εγώ δεν το ανέχομαι αυτό το πράγμα. Πράγματι, το πήρανε και το πήγανε σαράντα μέρες στην εκκλησία και το κάνανε φυλαχτό, και άμα πας σε δικαστήριο γλιτώνεις λένε άμα το έχεις αυτό απάνω σου. Εκείνο ζαρώνει-ζαρώνει και γίνεται ένα πραγματάκι μικρό, βάζουν και σταυρό από καλάμι μέσα στο φυλαχτό και φέρνει ευτυχία...

Έχω γυναίκα να κοιλοπονά δυο τρεις μέρες, και αγάντα, και αγάντα, χωρίς ένεση, χωρίς τίποτα, με τη δύναμη του Θεού, γιατί τότε δεν υπήρχανε. Προς το παρόν δεν έχω συναντήσει δύσκολα πράγματα, δεν με άφησε ο Χριστός...

Η λεχώνα ήταν σαράντα μέρες μέσα στο σπίτι της. Θελ' να έρθει το σαρανταήμερο, να πάει στην εκκλησία, να της δώσει ο παπάς ευχή και να έρθει να είναι ελεύθερη. Όταν έβγαινε καμιά λεχώνα στο βουνό να πάει στην εξοχή της, λένε ότι όπου περνούσε η λεχώνα σαβάζανε τα βουνά (αναστενάζαν), επειδή δεν είχε σαραντίσει, αλλά πολλές φορές στην ανάγκη πήγαινε ο άντρας της την έβαζε πάνω στο ζώο με το παιδί, το καλοκαίρι, και πήγαιναν στην εξοχή για τις δουλειές τους.

Ήτανε γερές γυναίκες τότε, σηκωμένες. Κάνανε τις δουλειές του σπιτιού, να μαγειρέψουν, να πλύνουνε. Ξεγέννησα μια γυναίκα εγώ κάποτε, πήγα το βράδυ την ξεγέννησα και πήγα το πρωί και τη βρήκα στη σκάφη και έπλενε τις ρουχοσίνες της...

Ίος (φωτογραφία: Εύα Καρανάσιου)
Ίος (φωτογραφία: Εύα Καρανάσιου)

Πολλές φορές ήταν που πάθαινε η γυναίκα μαστίτιδα, δεν θήλαζε το μωρό, ήταν κρυφόρογη, δεν είχε ρόγα. Είχα τότε τη βυζάστρα, σκέτο γυαλί, το βάζαμε στη ρόγα και έφευγε το γάλα. Βάζαμε και μωρά πιο μεγάλα και τα θήλαζε η λεχώνα, για να φεύγει το γάλα. Αν πάθαινε μαστίτιδα ο μαστός της γινότανε πέτρα, και της βάζανε πετσέτες ζεστές. Η λεχώνα έπρεπε να τρώει ζουμερά φαγητά για να κατεβάζει γάλα. Αν της μύριζε κάτι έπρεπε να το φάει γιατί μπορεί να πάθαινε κακό το παιδί...

Υπήρχαν και τα επείγοντα περιστατικά. Εμένα που βλέπεις έχω φέρει και καράβι από τη Μήλο που έπαθε μια κοπέλα 29 χρονών ρήξη του υστέρου. Με σηκώσανε τρεις η ώρα, και πήγα, παίρνω τον νομίατρο τηλέφωνο, του λέω έχω μια κοπέλα που βγαίνουν τα νερά στο δρόμο απ' το κρεβάτι της, ξεκόλλησε το ύστερο από τη μήτρα. Εκεί που στεκόμουνα σαν παραλογισμένη, δεν ήξερα τι να κάνω, παίρνω το υπουργείο εμπορικής ναυτιλίας, και παίρνω έναν κύριο και αυτός με χλεύασε, μου λέει τι θες κοπέλα να σε κάνω ασυρματιστή; Αυτός νόμιζε ότι του κάνω φάρσα. Του λέω, χριστιανέ μου, δεν είναι αυτό που λες, σε αυτή τη ζώνη δεν υπάρχει κάποιο πλεούμενο να έρθει να πάρει μια κοπέλα που έχει τέσσερα παιδιά και κινδυνεύει να χαθεί και αυτή και το μωρό της; Μου λέει, περίμενε. ... Και μετά από μισή ώρα με παίρνει και μου λέει σου στέλνω το Έλλη, το καράβι από τη Μήλο. Δεν χάνω καιρό, παίρνω το φορείο στον ώμο μου και πάω σπίτι της. Κάνω πεδίο χειρουργείο, δένω την κοπέλα καλά, όμορφα, και βγαίνω στην πλατεία και κάνω παλαμάκια. Να παλικάρια! Τι θέλεις Μαρούσα, τι έχεις; Λέω θέλω ένα δίκυκλο να πάμε μια κοπέλα στο καράβι. Και τότε δεν είχε φτιαχτεί το λιμάνι, με βάρκες πηγαίναμε. Και τήνε πήγανε στο "Έλενα", και γέννησε το παιδί της εφτά μηνών, και γλίτωσε...

Ναι, είναι αληθινό αυτό που λένε, όσοι σταυροί θέλω έχω στις εκλογές. Όλες οι ηλικίες με ψηφίζουν όταν βγω στις εκλογές. Και κορίτσια, και παλικάρια, και γέροντες. Χατίρι του βασιλικού πίνει η γλάστρα το νερό. Το φωνάζουνε στα καφενεία, γέννησε η γυναίκα μου, αυτή ήρθε, αρρωστούμε, ότι παθαίνουμε αυτήνε βλέπουμε... Για αυτό θα πεθάνω και θα είμαι περήφανη, και ας μην είχα μισθό, και ας με αδικήσανε. Δεν πειράζει...».

[1] Το κείμενο αποτελεί απόσπασμα της Ομιλίας της γραφούσης στο 13ο Πανελλήνιο Συνέδριο Μαιών-Μαιευτών με θέμα «Γέννα και μητρότητα: εθιμικές πρακτικές, συμβολισμοί και κοινωνικές κατασκευές της γυναικείας ταυτότητας, μια ανθρωπολογική οπτική με αφηγηματικά παραδείγματα από τη Θράκη και τις Κυκλάδες του περασμένου αιώνα», Ναύπλιο, 18-21 Σεπτεμβρίου 2014.

Η Δήμητρα Κ. Φραγκούλη είναι Κοινωνική Ανθρωπολόγος και συγγραφέας τριών μονογραφιών στον τομέα της Ανθρωπολογίας. Είναι κάτοχος δυο μεταπτυχιακών τίτλων στο Management και στην Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων, έχει εργαστεί σε ερευνητικά προγράμματα ως επιστημονικό προσωπικό και έχει συμμετοχή ως εισηγήτρια σε συνέδρια και εκπαιδευτικά σεμινάρια. Εργάζεται ως Ανθρωπολόγος από το 2005 στο Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού και είναι Προϊσταμένη στο Τμήμα Εκθέσεων, Επικοινωνίας και Εκπαίδευσης του Μουσείου Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού.   

Πρόσφατες δημοσιεύσεις 

Τα νέα της εβδομάδας
 

Κατά τη διάρκεια του θεματικού οικογενειακού μουσείο-εκπαιδευτικού προγράμματος, τα παιδιά (ηλικίας 4-12 ετών) αλλά και οι συνοδοί τους, θα έχουν την ευκαιρία να περάσουν ευχάριστα και δημιουργικά την ώρα τους, στους χώρους του Τελλογλείου Ιδρύματος, κατασκευάζοντας, ζωγραφίζοντας και σκαλίζοντας κολοκύθες.

Την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου (ώρα 11:00-12:00), το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς (ΠΙΟΠ) οργανώνει διαδικτυακό εικαστικό εργαστήρι για ενήλικες, με τους Ιφιγένεια Λελοβίτη και Μάριο Παπαθανασίου.Όπως αναφέρεται σε σχετική ανακοίνωση: "Χρησιμοποιώντας υλικά όπως χαρτί, βελόνα, κλωστή και ακολουθώντας απλές οδηγίες, οι συμμετέχοντες θα έχουν την...